SYSTEM WARTOŚCI

Wartości stanowią integralną część wychowania, tym samym więc wychowanie jest wprowadzeniem dziecka w świat wartości. Dlaczego ważne jest wychowanie do wartości? Dlatego, gdyż brak konkretnego celu opartego na pewnych wartościach jest częstą przyczyną frustracji, agresji, smutku, zagubienia. Bombardowanie „antywartościami”. Propagowanie postawy tzw. luzu, nie może pozostać bez wpływu na nieustabilizowaną jeszcze psychikę młodego człowieka. Ogromna wydaje się tutaj rola rodziców oraz nauczycieli, która będzie polegać na stymulowaniu dzieci do ustalania i realizowania celów.

Do głównych wartości moralnych należy zaliczyć dobro. O dobru i jego odmianach takich jak uczciwość, altruizm, bezinteresowność, szlachetność, życzliwość traktuje przede wszystkim etyka, ukazując dobro jako przeciwieństwo zła, podłości, kłamstwa, niegodziwości. Za wartość podstawową uznać trzeba również godność. W czasach, w których przyszło nam żyć trzeba mieć świadomość, że warto dążyć do wyznaczonych sobie celów, ale nie za wszelką cenę. Nie za cenę utraty poczucia własnej godności, szacunku do samego siebie, nie za cenę dezintegracji moralnej. Wielu z nas chciałoby, by uznano nas za ludzi godnych, zachowujących godność w trudnych chwilach.

Cenną wartością moralną jest również odpowiedzialność. W najbardziej elementarnym znaczeniu filozofia określa odpowiedzialność jako możliwość świadomego i rozumnego kierowania swoim postępowaniem. Człowiek odpowiedzialny to taki, który ma świadomość konsekwencji swego postępowania i dąży do wypełnienia swoich zobowiązań. W dzisiejszych czasach nazbyt często mamy do czynienia (np. w życiu politycznym) z ludźmi, którzy nie potrafią być odpowiedzialnymi, a kiedy nie sprostają zadaniom nawet nie starają się usprawiedliwić swoich czynów. Właściwie każdy człowiek poszukuje w życiu miłości i przyjaźni. Prawdziwa przyjaźń to wielka wartość. Nie jest ona możliwa bez wzajemnego zrozumienia bliskich sobie ludzi. Wymaga podobieństwa poglądów, wzajemnego zaufania, czasem tolerancji dla wad i słabości drugiego człowieka.
W rozważaniach nad wartościami w wychowaniu nie można nie odnieść się do norm moralnych. Wskazują one, jak człowiek powinien postępować w relacjach z innymi ludźmi oraz wobec samego siebie. Jedne mają charakter zakazu, a więc zabraniają pewnych czynów, np. „nie kłam”, „nie zabijaj”, inne nakazu – „bądź życzliwy dla innych”. Normy moralne obejmują również umiejętność opanowania niechęci i uprzedzeń do drugiego człowieka, nieujawniania złego nastroju oraz wskazują na takie cechy jak
dyskrecja, punktualność, słowność, uprzejmość, umiejętność słuchania.

Przeprowadzono badanie hierarchii wartości na grupie sześciolatków. Poproszono, aby dzieci narysowały coś, czego nie chciałyby nigdy stracić, o co najbardziej by płakały. Oto zestawienie obrazujące wyniki badań: 47% dzieci wskazało rodzinę, 14% zwierzęta, 12% rośliny, 10% życie, 9% zabawki, 5% miłość, 3% sacrum. Małe dziecko ceni sobie rodzinę, przyrodę.

Zbyt brutalne przejście ze świata marzeń i wyobraźni do realnego, codziennego trudu, zetknięcie się z ludzkim cierpieniem, krzywdą, egoizmem, zakłamaniem prowadzą do zagubienia w młodzieńczym wieku. Dlatego, dziecko musi widzieć, że jego rodzice, nauczyciele nie są tylko zwykłymi „zjadaczami chleba”, że celem ich życia jest także realizowanie wartości intelektualnych, społecznych, duchowych.

Dom rodzinny, przedszkole, szkoła i nauczyciele powinni wprowadzić młodego człowieka w uniwersalny, zgodny z tradycją, kulturą i aprobowany przez społeczeństwo system wartości. Uświadamiać sens odpowiedzialności, uczyć radzenia sobie w trudnych chwilach. Te działania i ich efekty zależą nie tylko od właściwego doboru metod, celów, czy programu, ale od dobrego przykładu, właściwych wzorców osobowych.

Irena Kożmińska i Elżbieta Olszewska w książce „Z dzieckiem w świat wartości” proponują następujący program nauczania wartości obejmujących dwanaście uniwersalnych wartości moralnych. Są to:

    1. Szacunek (grzeczność połączona z troską o uczucia i dobro drugiej osoby);

    2. Uczciwość (mówienie i poszanowanie prawdy, rzetelność, nieprzywłaszczanie sobie cudzej własności, stosowanie zasady bezstronności i równości praw);

    3. Odpowiedzialność (rzetelne wypełnianie swych obowiązków, dbanie o dobro i zapobieganie złu, a także gotowość do ponoszenia konsekwencji własnych wyborów i zachowań);

    4. Odwaga (rozumiana jako wartość moralna – podejmowanie trudnych, służących dobru decyzji oraz przeciwstawianie się złu);

    5. Samodyscyplina – umiar i rozwijanie własnego potencjału (umiar – umiejętność nałożenia sobie zdrowych ograniczeń, unikanie skrajności, dążenie do ładu i równowagi, zdolność cieszenia się tym, co mamy);

    6. Pokojowość (unikanie przemocy; postawa człowieka, który zawsze poszukuje rozwiązań uwzględniających interesy wszystkich zainteresowanych stron oraz dobro ogólne);

    7. Sprawiedliwość (uczciwość w ocenianiu i sądzeniu, przestrzeganie zasady równości praw, poszanowanie prawdy oraz prawość postępowania, czyli inaczej ludzka przyzwoitość, postępowanie fair);

    8. Szczęście, optymizm, humor (poczucie trwałego zadowolenia oraz wewnętrznej harmonii i spokoju, które są skutkiem życzliwości i akceptacji siebie i świata, a także wiary w jego zasadnicze dobro);

    9. Przyjaźń i miłość (przyjaźń – bliski i równoprawny związek pomiędzy osobami, oparty na wzajemnej sympatii, życzliwości, szczerości, zaufaniu, gotowości do pomocy oraz czerpaniu przyjemności z przebywania razem);

    10. Solidarność (pomoc ze szlachetnych pobudek);

    11. Piękno (coś, co nas zachwyca i czyni lepszymi);

    12. Mądrość (celowe przyczynianie się do dobra poprzez właściwe wybory).

Dla prawidłowego rozwoju dziecka ważne jest również kształtowanie poczucia własnej wartości, ma ono istotne znaczenie dla jego rozwoju, kroczenia własną niepowtarzalną drogą, dla kreowania własnego życia i osobowości. Kiedy dziecko doświadcza doceniania jego aktywności, wtedy uczy się, że to, co robi, jest ważne i dobre, dzięki czemu lubi siebie, uczy się aktywności, twórczości i radości działania. Poczucie własnej wartości to wiara we własne możliwości i zdolności, poczucie skuteczności swych działań, poczucie własnej kompetencji, własnej efektywności, posiadania wpływu na bieg rzeczy. Dziecko, które ma poczucie własnej wartości, chętnie podejmuje nowe zadania, bo wierzy, że jest zdolne do ich rozwiązania. Stawiane przed nim trudne zadania nie stanowią dla niego zagrożenia, a przeciwnie – wyzwanie. Może sprawdzić się w działaniu, w rozwiązywaniu problemów, które przed nim postawiono. Rozwiązanie zadania rodzi poczucie zadowolenia i satysfakcję z podejmowanej aktywności. Dziecko ma poczucie sensu własnych działań i sensu swojego istnienia. Zadowolenie przynosi mu własna aktywność i kontakty z dorosłymi oraz z rówieśnikami. Można powiedzieć, iż dziecko ma poczucie dobrej jakości życia psychicznego, w przeciwieństwie do dziecka, u którego ukształtowało się poczucie niższości.

Dziecko, które nie wierzy we własne możliwości i zdolności, z niepokojem podchodzi do nowych zadań i działań, towarzyszy mu poczucie, że nie rozwiąże ich prawidłowo i efektywnie. Może to rodzić poczucie niezadowolenia, poczucie braku skuteczności własnych działań, poczucie braku sprawstwa. Dziecko nie podejmuje własnych nowych aktywności, nie realizuje własnych pomysłów, gdyż porównując się z innymi dziećmi, ma poczucie, że jest mniej zdolne, mniej atrakcyjne i mniej potrafi. Żyje w przekonaniu, że jest niekompetentne, a jego działania są mało skuteczne i efektywne. Prawdopodobnie rodzi to u niego niepokój, poczucie niezadowolenia i lęk przed eksploracją i odkrywaniem świata. Jeżeli sfera działań dziecka, w odniesieniu do której dziecko ma poczucie niższości, jest dla niego ważna, wtedy konsekwencją może być poczucie niskiej jakości życia psychicznego.

Poczucie własnej wartości dziecka wiąże się z jego samooceną. Dziecko ocenia siebie i własne możliwości, porównując się z innymi, porównując się ze wzorem osobowym. Wartościowanie siebie może się opierać na wewnętrznym, bądź zewnętrznym kryterium (odpowiednio kryterium subiektywnym bądź obiektywnym). Ocena oparta na wewnętrznym kryterium dokonuje się na podstawie własnego systemu wartości, własnego ideału, w przeciwieństwie do zewnętrznego kryterium, kiedy to układem odniesienia są osiągnięcia innych, opinie i oceny innych o danej osobie.

Warto zwrócić tutaj uwagę na dynamikę zmiany procesu samooceny, na kształtowanie się wzoru osobowego wraz z rozwojem dziecka. Kiedy dziecko na początku ocenia siebie, porównując się z innymi dziećmi, ważne są dla niego osiągnięcia innych, ich opinie o nim. Istotne miejsce w budowaniu poczucia własnej wartości, w ocenie własnej osoby mają nauczyciele, rodzice, grupa rówieśnicza, telewizja, film, książki, środowisko szkolne. Poczucie własnej wartości jest wtedy mało stabilne, zależne „od stale zmieniającej się zewnętrznej sytuacji i rozbieżności opinii wygłaszanych o jednostce przez różne osoby” (Brzezińska 1993). W miarę kształtowania się tożsamości osoby poczucie własnej wartości staje się coraz bardziej stabilne, mniej podatne na zmiany pod wpływem zewnętrznej sytuacji, a opiera się na wewnętrznych standardach i wartościach osoby.

Podejmowanie różnych zadań życiowych daje szansę rozwoju nowych kompetencji, doskonalenia tych, które już się wykształciły wcześniej. Dziecko, rozwiązując ważne dla niego zadania życiowe, buduje poczucie własnej wartości, poczucie sprawstwa i chęć poznawania otaczającego świata i podejmowania coraz to nowych, trudniejszych zadań życiowych. Doświadcza tego, że pracowitość, zmaganie się z zadaniami, jakie stawia przed nim życie, wiąże się z radością płynącą z doświadczania własnego sprawstwa, daje możliwość wykorzystywania własnych kompetencji w nauce, zabawie, w spotkaniach z rówieśnikami i rodzicami.

Radzenie sobie dziecka z zadaniami rozwojowymi w różnych sferach życia wydaje się mieć istotne znaczenie dla kształtowania się poczucia własnej wartości. Osiąganie nowych kompetencji w zakresie funkcjonowania fizycznego, poznawczego, emocjonalnego, moralnego i społecznego pozostaje w relacji z kształtującym się poczuciem własnej wartości, a co się z tym wiąże również z poczuciem jakości życia psychicznego dziecka. Jednocześnie warto zaznaczyć, iż poczucie własnej wartości czy też poczucie niższości mają istotne znaczenie dla jakości realizacji zadań rozwojowych. Dziecko, które zna swoją wartość, wierzy we własne możliwości, we własne umiejętności i zdolności, prawdopodobnie wykona zadanie efektywnie, a w obliczu porażki nie będzie generalizowało niepowodzenia na inne zadania, porażki będą dla niego źródłem informacji o sobie i o skuteczności własnego działania. Natomiast dla dziecka, u którego w procesie rozwoju wykształciło się poczucie niższości, jednostkowe niepowodzenie będzie generalizowane na każdą podejmowaną działalność, zadanie. W ten sposób rodzi się w dziecku poczucie bezradności w obliczu zadań, nowych i trudnych sytuacji.

Poczucie własnej wartości i jakość realizacji zadań rozwojowych oraz poczucie jakości życia psychicznego dziecka pozostają ze sobą we wzajemnej relacji i otwartość na dziecko, na jego własną niepowtarzalną, jedyną i swoiście cudowną historię dają szansę na to, że nie będziemy nazywać dzieci „niezdolnymi”, czy „niegrzecznymi”, a zobaczymy dzieci, które mają wiele do powiedzenia, ochotę do działania i dziecięcą ciekawość świata. Wystarczy je zaprosić do wspólnej przygody poznawania świata i stworzyć sprzyjającą atmosferę, by uwierzyły we własne możliwości.

BIBLIOGRAFIA:

  1. Pecyna M.B.: Rodzinne uwarunkowania zachowania dziecka. WSiP.

  2. Dąbrowski K.: Zdrowie psychiczne a wartości ludzkie. PTHP.

  3. Pilch T.: Pytanie o wartości w zreformowanej szkole. Problemy opiekuńczo – wychowawcze.

  4. Wiśniewski Cz.: Wartości a wychowanie. Problemy opiekuńczo – wychowawcze.

  5. Gordon T.: Wychowanie bez porażek. Inst. Wyd. PAX.

  6. Małota M.: Świat wartości sześciolatka. Wychowanie w Przedszkolu.

  7. Kożmińska I. Olszewska E.: Z dzieckiem w świat wartości Wydawnictwo Świat Książki.

AKTYWNOŚĆ TWÓRCZA DZIECKA W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

„Najważniejszą rzeczą jest to,
aby nauka była dla dziecka radością
i wyzwoleniem własnej twórczości”
(R. Gloton, C. Clero,
„Twórcza aktywność dziecka”)

Rozwój aktywności twórczej dziecka w wieku przedszkolnym

I. Pojęcie twórczości

Myślenie twórcze to ostatnio bardzo popularny termin, ale trudno go jednoznacznie określić, gdyż ma bardzo szeroki zakres. Obejmuje efekty działalności twórczej, postawy, zdolności, czynności, procesy, powoduje znaczące zmiany w świadomości społecznej, kulturze, nauce, technice, a także w życiu codziennym. Wiąże się z nim pojęcie kreatywności, wymaganej na wielu stanowiskach, w wielu zawodach. Kreatywny powinien być współcześnie menedżer, dziennikarz, nauczyciel, dyrektor, burmistrz, a także kucharz, stolarz i sprzedawca.  „Wbrew tradycyjnemu pojmowaniu twórczości, nie jest ona wyłącznie przywilejem artystów i uczonych, lecz może ona mieć miejsce w każdej strefie ludzkiej aktywności. Produkt zasługujący na miano twórczego może mieć dowolną postać i być nie tylko dziełem sztuki, odkryciem czy oryginalną maszyną, lecz równie dobrze- projektem organizacyjnym, metodą treningu sportowego, żartem itd.” twierdzi Z. Pietrasiński .

We współczesnej psychologii, spośród koncepcji twórczości, najszerzej rozumianą aktywność twórczą prezentuje ujęcie humanistyczne (E. Fromm, A. Maslow, C. Rogers). Z tej perspektywy „…twórczość to postawa i każdy człowiek jest z natury twórczy…”. „…Jest to zdolność dziwienia się, stawiania pytań, dociekania…”.

Do najważniejszych dla rozwoju postawy twórczej cech człowieka należy zaliczyć:

1. Szczególny sposób spostrzegania świata – osoby twórcze widzą konkretne zjawiska ze wszystkimi szczegółami; potrafią myśleć abstrakcyjnie (klasyfikują i kategoryzują zjawiska i rzeczy); poznają świat umysłowo i racjonalnie, konkretnie i pojęciowo; nie utraciły też zdolności dziwienia się, zaciekawienia, popadania w zdumienie, choć posiadają wszechstronną wiedzę;

2. Otwartość umysłu i tolerancja dla dwuznaczności – człowieka twórczego wyróżnia elastyczność, brak sztywności myślenia, a także zdolność odbierania i tolerowania informacji sprzecznych, konfliktowych, dwuznacznych; niejednoznaczność pociąga go i pobudza do działania; jest w stanie czerpać informacje z wielu źródeł i przez dłuższy czas;

3. Niezależność i odwaga – osoby twórcze znacznie rzadziej ulegają wpływom otoczenia społecznego, mniej obawiają się tego, co mówią i czego wymagają od nich inni ludzie; krytykowani i zwalczani zachowują niezależność w sądach i działaniach; mniej obawiają się niepowodzeń, bo akceptują same siebie i zdolne są wyrażać własne myśli i przekonania; ich niezależność jest ściśle związana z odpornością na brak nagród zewnętrznych i pochwał;

4. Spontaniczność i ekspresyjność – zachowanie osoby twórczej jest mniej kontrolowane i hamowane niż u innych ludzi; ma zdolność ekspresyjnego wyrażania swoich myśli i uczuć; chętnie podejmują próby wyrażania siebie poprzez formy ekspresji twórczej (śpiew, taniec, muzykowanie), choć nie zawsze posiadają zdolności w tym zakresie, a wszelkie braki nadrabiają radością i spontanicznością;

5. Brak obaw przed nieznanym – ludzi twórczych cechuje pociąg do zagadek, tajemnic, niejasności; potrafią podjąć nową działalność, która jest uważana za niepopularną lub ryzykowną; nie obawiają się zmiany miejsca zamieszkania; często interesują się sekretami przyrody, zagadkami historii i tajemnicami funkcjonowania człowieka, choć nie są specjalistami w tych dziedzinach;

6. Zdolność koncentracji i fascynacja zadaniem – osoby twórcze są zdolne do dłuższej i głębszej koncentracji na tym, co robią, niż inni ludzie; tworzeniu oddają się całą swoją osobą; skupienie uwagi na wykonywanej czynności łączą z żywym zainteresowaniem i fascynacją, która wywołuje u nich uczucia dodatnie;

7. Życzliwe poczucie humoru – człowiek twórczy ma filozoficzne poczucie humoru, tzn. śmieje się razem z innymi ludźmi, ale nie z ludzi.

8. Zdolność do integrowania przeciwieństw – człowiek twórczy potrafi łączyć w całość to, co oddzielnie i przeciwstawne; obowiązek jest dla niego przyjemnością; różnica między pracą (nauką) a zabawą jest w tym przypadku nieuchwytna; zmienia wiele dychotomii w jedność.

II. Rozwijanie aktywności twórczej

Niezależnie od przyjmowanej orientacji badacze uważają, że aby ukształtowały się pożądane umiejętności, muszą być one poddane treningowi. Wielokrotne, intensywne i częste próby zwiększają prawdopodobieństwo opanowania w/w umiejętności (czyli zdolności twórczych). Nie są to więc umiejętności „dane nam”!
Metody rozwijania zdolności twórczych muszą być dostosowane do wieku jednostki, jego aktualnych możliwości i predyspozycji oraz powinny bazować na posiadanych już umiejętnościach. Najlepszym momentem na podjęcie takich działań jest wiek przedszkolny – wiek intensywnego rozwoju wyobraźni dziecięcej i zabaw twórczych.
Twórczość jest cechą silnie związaną z ciekawością świata. Zadaniem przedszkola i rodziców jest przygotowanie dziecka do aktywnego twórczego życia. Dzieci zdolne łatwo odbierają i przetwarzają informacje o otaczającym nas świecie. Cechują ich specyficzne cechy indywidualne, takie jak pomysłowość, entuzjazm, chęć do działania, wysoka samoocena, popularność wśród rówieśników. Każde dziecko posiada pewien potencjał twórczy, to od poziomu naszego zaangażowania zależy poziom rozwoju twórczego dziecka. Rozwój i kształtowanie twórczego myślenia jest jednym z zadań edukacji. Aby kształtować umiejętności twórcze należy stawiać dziecku pewne zadania, stwarzać odpowiednie sytuacje, oraz zapewnić warunki emocjonalne i materialne. Najlepszym momentem na kształtowanie twórczości dziecka jest wiek przedszkolny. Dzieci w tym wieku mają ogromną wyobraźnie i potencjał, wykazują się pomysłowością plastyczną, muzyczną, ruchową. Zdolności te należy w dziecku rozwijać i rozbudzać. Zdolności, które nie są stymulowane ulegają zahamowaniu.

Wychowanie do twórczości i kształtowanie osobowości rozpoczyna się na łonie rodziny. Aktywność twórcza dziecka powinna mieć zapewnione odpowiednie warunki do rozwoju. Trzeba szanować spontaniczność dziecka, pozwolić mu działać, unikać zachowań, które mogłyby hamować dziecięcą ekspresję. Dziecko powinno  pracować samodzielnie, rodzice nie mogą mu nadmiernie pomagać, wyręczać, czy narzucać swoich pomysłów i rozwiązań. Nie można też występować jako osoba nieomylna, wszechwiedząca, której wszyscy muszą się podporządkowywać. Trzeba pozwolić dziecku na wyrażanie własnych sądów, a także pokazać mu, że każdy ma do tego prawo. Ważna jest atmosfera w rodzinie: dziecko powinno współuczestniczyć w życiu rodzinnym, podejmowaniu decyzji, być szanowane, akceptowane, swobodne w rozwijaniu wyobraźni i tworzeniu.

Zdarza się, że naturalna potrzeba aktywności twórczej dziecka jest hamowana przez dorosłych: „Nie dotykaj, bo się pobrudzisz!”, „Nie ruszaj, bo zepsujesz” „Rysuj kredkami, bo jak weźmiesz farby to wszystko zachlapiesz”, „Zostaw ten stary koc, jutro ci kupię kolorowy namiot”, „Wyrzuć ten kij, masz przecież świecący miecz”, „Nie, te pudełka są do wyrzucenia, nie do zabawy, nie składaj śmieci” itp. Znacie takie sytuacje, prawda? Wyjąwszy kwestie bezpieczeństwa, nie należy na każdym kroku temperować dziecka, trzeba dać mu swobodę twórczą w zabawie, co zaowocuje potem twórczym podejściem do rozwiązywania problemów.

Dziecko ma nad dorosłymi tę przewagę, że nie jest ograniczone schematami, ma niesamowita wyobraźnię i naturalną ciekawość świata. Bez trudu znajdzie dziesięć nietypowych zastosowań długopisu, zaadaptuje do zabawy krzesełko raz jako okręt, drugi raz jako konia, innym razem jako królewski tron, czy potwora czyhającego za stołem.

Oto kilka przykładów zabaw wspomagających rozwój twórczego myślenia:

ZABAWY WSPOMAGAJĄCE WYOBRAŹNIĘ I ROZWÓJ MOWY

Kuferek skarbów
Nauczyciel wyciąga z kuferka zgromadzone w nim przedmioty i pokazuje dzieciom. Zadaniem dzieci jest odgadnąć do czego służy każdy przedmiot. Następnie dzieci wymyślają inne zastosowanie znanych na co dzień przedmiotów.

Snuj się, snuj bajeczko

Nauczyciel wprowadza nastrój i zaczyna opowiadać wymyśloną bajkę np. dawno, dawno temu, za lasem, w maleńkiej chatce mieszkała dziewczynka… Kolejne dziecko opowiada dalej dodając jedno swoje zdanie itd. Na zakończenie dzieci podejmują próbę odtworzenia całej bajki. Mogą odegrać ją w formie dramy, scenki rodzajowej lub pantomimy.

Teatr małego aktora
Dzieci podzielone na kilka grup. Każda z grup otrzymuje zadanie do wykonania, a polega ono na wymyśleniu i przedstawieniu krótkiej historyjki na podany przez nauczyciela temat np. zakupy w sklepie, wizyta u lekarza itp. Grupy nie mogą się ze sobą kontaktować. Dla pełniejszego wyeksponowania granej roli mogą skorzystać z przygotowanych wcześniej przez nauczyciela rekwizytów. Następuje prezentacja poszczególnych grup, a pozostali uczestnicy odgadują miejsce akcji lub tytuł prezentowanej bajki czy opowieści.

Skarbnica
Zabawa polega na wymienianiu słów według określonych wymogów treściowych. Dzieci wymieniają rzeczy – obiekty np. tylko białe (śnieg, mąka, cukier itp.). Następnie nauczyciel dodaje kolejne kryterium: wymień rzeczy lub obiekty białe i miękkie itp. Nauczyciel może podawać różne kryterium w zależności od opracowywanej tematyki.

W krainie fantazji
Dzieci zastanawiają się, gdzie chciałyby się przenieść: w przeszłość lub w przyszłość. Nauczyciel podpowiada, że aby się tam przenieść, należy użyć swojej wyobraźni. Tam każde dziecko zobaczy siebie, co robi, kto tam jest, jak wygląda kraina, jak się tam czuje itp. Dzieci opowiadają o swojej krainie fantazji, mogą też przedstawić ją w formie plastycznej.

Podobieństwa i różnice
Dzieci dobierają się dwójkami i losują pojęcia przeciwstawne np. bogaty-biedny, wysoki -niski, słodki -kwaśny, wolny -szybki itp. Każda z par ma zaprezentować wylosowane pojęcie. Zadaniem pozostałych uczestników jest odgadnięcie, o jakie pojęcie chodziło.

Przedstawione zabawy rozwijają podstawowe operacje umysłowe myślenia twórczego. Dominują w nich metody poszukujące, ekspresyjne i praktyczne, najbardziej wyzwalające aktywność twórczą dziecka.

ZABAWY ĆWICZĄCE PAMIĘĆ

Podaj kolejność
Za parawanem jest zgromadzonych kilka przedmiotów. Nauczyciel odsłania parawan, dzieci przyglądają się przedmiotom zapamiętując ich kolejność. Nauczyciel ponownie zasłania parawan a zadaniem dzieci jest wymienić przedmioty w kolejności. Utrudnieniem może być podanie koloru każdego z przedmiotów.

Co się zmieniło?
Dzieci siedzą w kole. Wybrane dziecko wychodzi z sali , a pozostałe dzieci zmieniają coś w swoim wyglądzie (kilkoro dzieci). Wybrane dziecko ma znaleźć różnice w wyglądzie dzieci.

Zapamiętaj
Dzieci siedzą w kole. Wybrane dziecko wykonuje jeden prosty ruch np. kiwa głową. Kolejne dziecko powtarza ruch kolegi i dodaje swój. Następne dziecko powtarza ruchy kolegów dodając swój ruch. Zabawę prowadzimy z niewielką ilością dzieci.

Wyliczanki
Człowiek może mieszkać w …….
Człowiek może siedzieć w ……
Narzędziem pracy człowieka jest …….

Dopasuj
Dzieci siedzą w kole i przyglądają się sobie. Jedno z dzieci stoi tyłem do środka koła. Nauczyciel wskazuje jedna osobę, którą wszyscy będą opisywać (wygląd zewnętrzny). Dziecko stojące tyłem ma odgadnąć, o kogo chodzi.

ZABAWY ROZWIJAJĄCE ZDOLNOŚCI SKOJARZENIOWE I SPOSTRZEGAWCZOŚĆ

Skojarzenia
Nauczyciel prezentuje dowolny obrazek pytając dzieci z czym im się kojarzy. Dzieci podają swoje skojarzenia lub tworzą rysunki np. Co kojarzy mi się z latem? Dzieci swoje skojarzenia mogą rysować w formie małych piktogramów dookoła obrazka wyjściowego.

Znana postać
Nauczyciel zaczyna opowieść opisując dzieciom znaną postać bajkową np. Kopciuszka. Podczas opowiadania za każdym razem dodaje jedno zdanie na temat tej postaci. Zadaniem dzieci jest jak najszybciej odgadnąć o jaką postać chodzi.

100 określeń
Dzieci próbują definiować znane przedmioty codziennego użytku. Jak myślicie, jak moglibyśmy nazwać stół? W odpowiedzi jedna z cech powinna być wyabstrahowana np. stół to olbrzym na szczudłach, to wielka deska na 4 nogach, to kolega ławy itp.

Wymień 5 przedmiotów
Dzieci ustawione w kole, przy dźwiękach muzyki podają sobie piłkę. Gdy muzyka umilknie dziecko, które jest w posiadaniu piłki losuje z czarodziejskiej kuli jedną z liter. Ma wymienić 5 przedmiotów zaczynających się na podana literę, a piłka krąży dalej po kole. Gdy piłka wróci do dziecka, a ono nie wymieni 5 przedmiotów daje fanta.

Magiczna plama
Każde dziecko otrzymuje kartkę, którą składa na połowę. Na jedną połowę kartki wyciska kilka kropel tuszu i przykłada druga połową dokładnie przyciskając. Po rozłożeniu kartki ma dwie identyczne plamy. Próbuje porównać z czym mu się plama kojarzy. Potem obrysowuje pisakiem wyobrażoną postać dorysowując inne charakterystyczne elementy postaci.

Magiczny przedmiot
W czarodziejskim woreczku znajduje się kilka przedmiotów trudnych do identyfikacji. Za pomocą dotyku dzieci mają odgadnąć nazwę przedmiotu i podać do czego on służy.

ZABAWY ROZWIJAJĄCE KONCENTRACJĘ UWAGI

Słuchaj uważnie
Dzieci siedzą w kole. Kilkoro z dzieci jest wybraną postacią z opowiadania, które nauczyciel zaczyna opowiadać. Jeżeli dziecko rozpozna postać, którą prezentuje, obiega siedzące dzieci w kole i wraca na swoje miejsce. Nauczyciel stara się tak opowiadać, aby każde dziecko miało możliwość wystąpienia.

Pilot w samolocie
Nauczyciel wybiera dwoje dzieci. Jedno jest pilotem samolotu i ma zamknięte oczy, natomiast drugie odgrywa role kapitana wieży kontrolnej i za pomocą słów kieruje samolotem, aby bezpiecznie wylądował na lotnisku. Pilot musi maksymalnie się skoncentrować, poruszając samolot między ustawionymi na dywanie przeszkodami.

Kacper mówi wam
Nauczyciel wybiera jedno dziecko, które będzie Kacprem, a reszta dzieci będzie go naśladować. Przed pokazaniem kolejnej czynności Kacper wypowiada słowa: Kacper mówi wam np. klaśnijcie nad głową. Jeżeli Kacper nie poprzedzi czynności magicznymi słowami, wówczas dzieciom nie wolno go naśladować. Które z dzieci się pomyli odpada z gry.

Wprawki pantomimiczne
Zabawa wymaga ciszy i koncentracji uwagi. Nauczyciel zaprasza dzieci do inscenizowania różnych scenek rodzajowych, np. przechodzimy ostrożnie po oblodzonej kładce, wspinamy się na wysoką skałę, chodzimy po kamieniach, dekorujemy tort, omijamy kałuże itp.

Personifikacja
Nauczyciel wspólnie z dziećmi wybiera przedmiot znany dzieciom z życia codziennego np. krzesło i razem nadają mu jak najwięcej ludzkich cech. Nauczyciel naprowadza dzieci pytaniami: co krzesło robi, gdzie mieszka, kogo lubi, jak spędza czas, jak się zachowuje itp.

Kim jestem?
Dzieci losują kartoniki z różnymi postaciami np. żaby, króla, dziewczynki itp. Każde z dzieci ruchowo lub werbalnie przedstawia daną postać.

ROZWÓJ PROCESÓW POZNAWCZYCH DZIECKA

Charakterystyczną cechą procesów poznawczych dziecka w wieku przedszkolnym jest ich ścisłe powiązanie z działaniem oraz duża podatność na bodźce zewnętrzne, które są głównym czynnikiem ukierunkowującym myślenie. Podstawą rozszerzania się orientacji dziecka w świecie zewnętrznym jest rozwój jego procesów poznawczych, rozwój spostrzeżeń, pamięci i myślenia.
W wieku przedszkolnym zachodzą duże zmiany w zakresie bezpośredniego, sensorycznego oraz bezpośredniego, umysłowego poznania świata, dzięki temu dziecko lepiej dostosowuje się do swojego środowiska i zyskuje szersze możliwości działania. Pod koniec wieku przedszkolnego dzięki stopniowemu doskonaleniu się funkcji poznawczych i czynności umysłowych osiąga wyższy jakościowo poziom rozwoju psychicznego. Charakterystyczną cechą psychiki dziecka przedszkolnego jest dominacja przeżyć emocjonalnych nad procesami intelektualnymi, zainteresowania, pragnienie zabawy, działalności, która sprawia radość, odgrywają decydującą rolę w powstawaniu i przebiegu czynności umysłowych takich jak: spostrzeganie, porównywanie, poszukiwanie przyczyn, wybieranie argumentów, wniosków itp.
U dzieci w wieku przedszkolnym wzrasta wrażliwość poszczególnych analizatorów na rozmaite podniety zewnętrzne oraz bodźce wewnętrznego środowiska organizmu.
Charakterystyczną cechą czynności umysłowych w wieku przedszkolnym jest myślenie konkretno – wyobrażeniowe, którego podstawą jest myślenie sytuacyjne (mogą występować zwłaszcza, u 3-latków, elementy myślenia sensoryczno- motorycznego), myślenie abstrakcyjne, nie związane z konkretem, a polegające na operowaniu pojęciami, kształtuje się w dalszych latach szkolnych.
Bardzo ważną rolę w nabywaniu przez dziecko doświadczenia spełnia zmysł wzroku i słuchu. Już dzieci 3-letnie rozróżniają podstawowe barwy, jednak dopiero w wieku 5-lat większość dzieci używa trafnych określeń przymiotnikowych na oznaczenie tych kolorów. Wiek przedszkolnych charakteryzuje także wzrost ostrości wzroku. Przejawem wzrostu wrażliwości słuchowej u dzieci w wieku przedszkolnym jest zarówno rozwój słuchu werbalnego (zwiększona wrażliwość na dźwięki mowy ludzkiej), jak też słuchu muzycznego, co wyraża się coraz lepszą umiejętnością rozróżniania tonów pod względem ich wysokości, siły i barwy oraz w zdolności do rozpoznawania różnych szmerów. W stosunku do poczucia melodii i harmonii bardziej zaawansowane jest u dzieci przedszkolnych poczucie rytmu, przy dźwiękach muzyki dzieci klaszczą, podskakują, przytupują i tańczą.
Spostrzeżenia dzieci w tym wieku cechuje synkretyzm, zwłaszcza we wczesnej i średniej fazie tego okresu rozwojowego. Dziecko nie potrafi przeprowadzić szczegółowej analizy spostrzeganego przedmiotu, rozczłonkować go na części, a następnie powiązać je w zwartą całość, to, co spostrzega ujmuje globalnie. Inną cechą spostrzeżeń dziecięcych jest ich ścisły związek z działaniem, dziecko we wczesnej fazie wieku przedszkolnego dostrzega przede wszystkim te przedmioty oraz te cechy łączące poszczególne części i składniki przedmiotu, które odgrywają bezpośrednią rolę w wykonywanej przez nie czynności. U dzieci starszych obraz przedmiotu i jego części kształtuje się na podstawie spostrzeżenia, a działanie praktyczne weryfikuje tylko adekwatność tego obrazu. Dopiero jak w miarę działanie dziecka staje się bardziej złożone, wymaga ono spostrzegania bardziej analitycznego.

Uwaga dzieci w wieku przedszkolnym nie jest ani trwała, ani przerzutna i podzielna, dziecko często zmienia przedmioty zainteresowania, odrywa się od jednej czynności lub zabawy, aby przejść do następnej, przerywa rozpoczętą czynność, gdy zaczyna się nudzić, jego uwaga jest przede wszystkim mimowolna, skoncentrowana na bodźcach silnych i atrakcyjnych, a nie podtrzymywana wysiłkiem woli. Kształtują się zaczątki uwagi dowolnej, wraz z wiekiem czas trwania rozmaitych czynności wykonywanych przez dzieci wydłuża się, co świadczy o tym, że skupiają one coraz trwałej uwagę na tym, czym się zajmują i co robią. Stopień koncentracji uwagi i umiejętności skupiania uwagi dowolnej zależą w dużej mierze od indywidualnych cech dzieci, zwłaszcza od typu ich temperamentu, a nie tylko od wieku, dzieci flegmatyczne na ogół łatwiej i dłużej koncentrują się na podjętej czynności niż dzieci żywe i ruchliwe, które mają uwagę bardziej przerzutną i podzielną.
Dzieci w wieku przedszkolnym mają bujną wyobraźnię, potrafią zmyślać różne fakty i wydarzenia, które nie zachodziły w rzeczywistości, przeżywają czytane im bajki, opowiadania tak jakby to działo się naprawdę.

W zabawach tematycznych identyfikują się czasem z fantastycznymi postaciami z bajek i baśni, ożywiają przedmioty martwe, kształtują rośliny i zwierzęta na podobieństwo człowieka (tzw. animizm i antropomorfizm dziecięcy). Drugi kierunek rozwoju wyobraźni polega na stopniowym wyodrębnianiu się jej z czynności percepcyjnych, coraz większym usamodzielnianiu tej funkcji.
Wraz z wiekiem i dokładniejszą analizą spostrzeżeniową przedmiotów zmienia się charakter wyobrażeń dziecięcych, a około 3 roku życia następuje rozgraniczenie świata realnego i fikcyjnego, w toku działania rozwija się wyobraźnia twórcza.
Pamięć dzieci w wieku od 3 do 7 lat ma charakter mimowolny, podobnie jak wyobraźnia lub uwaga, dziecko nie stawia sobie jeszcze specjalnego zadania zapamiętania jakiegoś materiału w tym celu, aby go później odtworzyć. Dziecko w wieku przedszkolnym gromadzi ogromne zasoby doświadczeń w różnych dziedzinach i płaszczyznach: ruchowej, poznawczej, emocjonalnej, społecznej w kontaktach z rówieśnikami i dorosłymi. Pod koniec wieku przedszkolnego obserwuje się u dzieci zaczątki pamięci dowolnej, chociaż chęć przypomnienia sobie czegoś, i to zazwyczaj w toku konkretnego działania, pojawia się na ogół wcześniej niż zamiar zapamiętania i wyuczenia się na pamięć. W wieku przedszkolnym rozwija się pamięć świeża (bezpośrednia) i pamięć trwała. Doświadczenie dziecka kształtuje się przede wszystkim dzięki pamięci trwałej, której podłożem fizjologicznym są systemy połączeń odruchowo- warunkowych. Trwałość pamięci oraz jej inne cechy takie jak: wierność, pojemność i gotowość nie są jeszcze w pełni ukształtowane, chociaż między 3 a 7 rokiem życia następują duże postępy w tej dziedzinie.

Wspieranie samodzielności dziecka

Zdobywanie przez dziecko samodzielności jest procesem trudnym i skomplikowanym. W tym czasie dziecko pokonuje drogę od bezradności i zależności od opiekuna do zaradności i samodzielności w radzeniu sobie w różnych sytuacjach dnia codziennego. Etapem najbardziej intensywnego rozwoju samodzielności dziecka jest wiek przedszkolny. To wtedy dziecko powoli przejmuje kontrolę nad przebiegiem działań. Okres przedszkolny to również czas zdobywania samodzielności w kontaktach z innymi ludźmi.

Samodzielność w domu i przedszkolu

Dobry start w dorosłe życie zależy wyłącznie od ludzi, którzy zajmują się wychowaniem dziecka na różnych etapach jego rozwoju. Pierwszym i najbardziej odpowiedzialnym środowiskiem, pierwszą „szkołą edukacji usamodzielniającej” jest dom rodzinny dziecka. Od postaw wychowawczych, jakie prezentują rodzice i stosowanych przez nich metod zależy najwięcej. Wystarczy zapewnić warunki do samodzielnego wykonywania zwykłych, codziennych czynności, zachęcać i życzliwie towarzyszyć, aby móc wspierać malucha, gdy zajdzie taka potrzeba. Rodzice są znaczącymi osobami w życiu dziecka, ich zainteresowanie i radość okazana z powodu choćby niezdarnie zawiązanego szalika stanowi dla dziecka najlepszą motywację. Z kolei nadmierne chronienie przed trudnościami, ułatwianie działań
i podawanie gotowych rozwiązań może spowodować ukształtowanie się u pociechy postawy wyuczonej bierności, poczucia bezradności i nawyku stałego szukania pomocy osób dorosłych. Kolejnym etapem na drodze ku samodzielności jest przedszkole. Nauczycielki systematycznie, każdego dnia stwarzają sytuacje sprzyjające usamodzielnianiu się dzieci w zakresie samoobsługi, jak i w obszarze samodzielnego myślenia i komunikowania się z otoczeniem, rozwiązywania problemów czy budowania właściwej samooceny.

Większa samodzielność w przedszkolu stawia dziecko na wyraźnie lepszej pozycji w grupie, bo przykładowo:
– potrafi zmienić ubranie więc nie musi czekać w kolejce do pani, która pomaga innym dzieciom,
– wie, gdzie leżą przybory potrzebne do zajęć i potrafi je rozstawić więc jest częściej wyróżniane dodatkowymi – nobilitującymi w oczach przedszkolaków – zadaniami,
– jeśli zawieruszy mu się domowa przytulanka, zgłasza kłopot nauczycielce i zaraz zguba się znajduje. To tylko kilka przykładów z życia samodzielnego przedszkolaka.

Wszystko, co przedszkolak wykona własnymi rękami, do czego dojdzie własną myślą, co przeżyje – buduje jego umiejętności, wiedzę o sobie i innych oraz o świecie. Dziecko, poznając efekty własnej działalności, jest konfrontowane ze swoimi możliwościami. Czerpie również ze swojego działania satysfakcję i buduje poczucie sprawczości.
Z kolei dziecko wyręczane w czynnościach samoobsługowych jest nadmiernie uzależnione od osób dorosłych i w efekcie ma niskie poczucie własnej wartości oraz trudności z samodzielnym podejmowaniem innych działań.

 

Adaptacja dziecka do przedszkola

Drodzy Rodzice!

Powierzyliście nam bardzo cenny skarb – swoje dziecko. Zrobimy wszystko, żeby właściwie się nim opiekować, pomagać mu odkrywać i rozwijać talenty, zadbamy o to, żeby czuło się w przedszkolu spokojne i bezpieczne. Osiągnięciu tych celów sprzyja dobra komunikacja rodzic- nauczyciel. Receptą na rozwiązanie jakichkolwiek wątpliwości czy niepokojów związanych z funkcjonowaniem dziecka, jest rozmowa z nauczycielami.
Dlatego istotne jest przekazywanie wychowawcom informacji o szczególnych wydarzeniach w życiu dziecka – zarówno te przykre, jak i radosne wpływają na samopoczucie i zachowanie malucha. Jeśli nauczyciel wie, że dziecko przeżywa coś, co jest dla niego nowe, będzie przygotowany na ewentualne zmiany w jego zachowaniu.
Między dziećmi, podobnie jak między dorosłymi, występują różnice. Są maluchy, które już od pierwszych chwil czują się w przedszkolu dobrze, są zaciekawione nową sytuacją i radzą sobie bez wsparcia rodziców. Inne natomiast mogą płakać przy rozstaniu jeszcze przez pewien czas . Nie można dziecka oceniać, ani porównywać z innymi, ale trzeba zapewnić mu wsparcie, którego potrzebuje poprzez wyjaśnianie, że chodzenie do przedszkola nie jest karą i że rodzice ciągle je tak samo kochają. W celu uniknięcia dodatkowego stresu warto zaplanować czas tak, żeby dziecko po przyjściu do przedszkola spokojnie mogło się przebrać, a przede wszystkim pożegnać z mamą czy tatą. Spieszący się do pracy rodzic wprowadza dodatkowe napięcie, przez co maluch może mieć większe trudności z rozstaniem.

Rozstawania trzeba się nauczyć, potrzeba na to czasu.

Rodzice mogą pomóc dziecku dzięki zachowaniu spokoju i stałej wymianie informacji z nauczycielem.

Wsparcie Rodziców podczas pierwszych tygodni w przedszkolu jest dla dziecka bardzo ważne. Jeżeli to możliwe, warto dostosować rytm dnia w weekendy do rytmu dnia w przedszkolu – jeśli godziny drzemki i posiłków będą się pokrywać, maluch nie będzie zmęczony w czasie zajęć i łatwiej mu będzie zasnąć podczas odpoczynku, chętniej też zje posiłek. Ważne jest wspólne spędzanie czasu, najlepiej w dobrze znanym miejscu, unikając dodatkowych atrakcji – dziecko przeżywa w tym momencie już wystarczająco dużo emocji. Spokój i okazywanie zaufania wobec nauczycieli sprawi, że dziecko poczuje się bezpieczniej. Istotne jest też rozpoczęcie i zakończenie dnia w przedszkolu: punktualne przybycie, czułe, ale krótkie pożegnanie i zapowiedź (koniecznie spełniona), kto i o której godzinie odbierze dziecko. Dzięki temu maluchowi łatwiej będzie wejść do sali i znieść rozstanie.
Zwykle po dwóch tygodniach dziecko czuje się w przedszkolu coraz lepiej. Zaczyna mieć poczucie, że to jego miejsce, jego pani, jego koleżanki i koledzy; jest ciekawe, co wydarzy się w przedszkolu i chętniej do niego idzie.

Rodzice mają wpływ na to, jak dziecko się adaptuje, wspierając je emocjonalnie, dbając o rytm i odpoczynek oraz nawiązując
przyjazne relacje z nauczycielem.

Żeby ułatwić dziecku funkcjonowanie w przedszkolu, warto uczyć je samodzielności również w domu – zachęcać do ubierania się czy korzystania z toalety bez pomocy osoby dorosłej. Dobrze jest nie wyręczać malucha we wszystkim i uzbroić się w cierpliwość, bo dziecko podejmie prawdopodobnie sporo nieudanych prób, zanim nauczy się wykonywać daną czynność.
Najlepiej jest chwalić wszelkie podjęte starania, choćby najmniejsze, dać prawo do błędów i pocieszać, jeśli coś się nie udaje (buty założone odwrotnie czy zmoczone ubranie). Można wtedy powiedzieć: „to jest trudne, ale bardzo się cieszę, że próbujesz to robić sam” albo „ następnym razem pójdzie ci lepiej.” Jeśli dziecko usłyszy zachętę, a nie stwierdzenie, że się nie nadaje lub powinno się bardziej starać, będzie chciało podejmować dalsze próby.

Dzieci samodzielne lepiej sobie radzą w nowych sytuacjach,
są pewniejsze siebie
i mają wyższe poczucie własnej wartości.

Samodzielność to kapitał, z którego korzystamy całe życie.

Dobra adaptacja to proces staranie przygotowany, w którym przedszkole i środowisko domowe współpracując wspierają dziecko w nowej sytuacji. Moment pójścia do przedszkola jest bardzo ważnym wydarzeniem. Te pierwsze doświadczenia społeczne często odbijają się na dalszym życiu dziecka. Otoczone dotychczas troską i uwagą rodziny nagle znajduje się w miejscu, gdzie wszystko jest obce, inne: przedmioty, osoby, rytm dnia. Niektóre dzieci są wówczas zaciekawione. Inne są niespokojne, niepewne, ich poczucie bezpieczeństwa zostaje zachwiane. Warto do adaptacji podejść z rozwagą i zaangażowaniem, a takie postępowanie na pewno przyniesie pozytywne rezultaty. Nagrodą będzie uśmiech dziecka- małego przedszkolaka.